17.05.2015

Maqa!





Maqa,
Sənə məktub yazıram
Yazıram ki bağışla...

Belə bir xalq mahnısı var. Düzü, heç xalq mahnısı olub-olmadığını da dəqiq bilmirəm, bunun heç o qədər də fərqi yoxdur. “Sən mənim könlümə elə düşmüsən, xəstənin könlünə nar düşən kimi...” Məhəmməd də dünən mənim yadıma belə düşmüşdü...
Dünənki növbətçiylə lap çoxdan tanışıq. Mülki vaxtlarda eyni yataqxanada qalmışıq. Yataqxanada da kimin nə mal olduğu tez bilinir. O vaxtkı şan-şöhrətim gedib ona da çatmışdı ki, belə bir adam var və müxalif biridir, filan. Ona görə də hələ şəxsi tanışlıqdan qabaq onun hörmətini qazanmışdım. İndi də burda o naryadıydı, mən də evdə işıq olmadığına görə gəlmişdim. Bir az ayaqüstü söhbətdən sonra otağa qalxıb telefonla qurdalanmağa başladım. 12-ə qalmış söhbət etmək üçün yuxarı zəng edib məni çağırtdırdı. Dedi “otur burda gözlə, tualetə dəyib gəlirəm.” Gözətçi otağında oturub onu gözləyəndə içəri girən adamların ayaq səslərini eşitdim. Rəis də tuaetdən çıxmışdı. Dəhlizdə görüşdülər. Onlar zabit yoldaşıydı. Başladılar ordan-burdan söhbətə. Gələnlərdən üçüncüsü qiyabi tanış kimi ən sonda danışmağa başladı. Dedim ala bu ola bilməz. Başımı balaca nəfəslikdən çıxarıb gözümü həmin adamın üzünə dikib eləmədim. Səs Məhəmmədin səsiydi. Eyni onun kimi danışırdı. Məhəmmədin səsini eşidənlər bunu daha yaxşı bilər. İndi onun səsini xarakterizə edəcək qədər söz bazam yoxdur. Məhəmməd kimi o da təmkinlə danışırdı. Onun da səsində çılğınlıq var idi. Məhəmmədin bu təmkinliyində nə qədər çılğınlıq olduğunu da tanıyanlar bilir. Adam var sözləri üyüdüb tökür, adam da var vurdum duymaz. Məhəmmədin danışığında isə həmişə partlamağa hazır barıt hiss olunurdu. Həmin adamın üzünə baxmağa cəsarət etmədim, çünki qorxurdum ki, üzü onunkuna oxşamaya. Bu da cəhənnəm, əclaf bir üz ifadəsi ola bilərdi. O danışırdı. Naxçıvanda qar uçqunundan, uçqun altındakı 3 hərbçidən birinin bu olduğundan, təkcə onun sağ çıxdığından. Deyir qarı qucaqlayıb yığdım altıma ki, üstümdə ağırlıq eləməsin. Qarın altından çıxan kimi də o birilərinə zəng etdim. Zəng çatmırdı. MAXE-nin papağı düşən yerdə qarı eşələməyə başladım, amma əllərim donurdu, dərin qaza bilmirdim. Gücüm çatdığı qədər hər yer axtardım, alınmadı. Sonra xilasetmə gəldi, MAXE-nin meyidini həmin gün, o biri zabitin meyidini üç gündən sonra tapdılar. Onlar gələnə kimi də mən dayanmadan hər yeri ələk-vələk elədim.
Həmin gün onun yarımcan hala düşdüyü hiss olunsa da, qətiyyən bundan danışıb özünə diqqət çəkmədi, onun gözlərində iki yoldaşının ölümünün ağrısı duyulurdu. “Yaxşı qurtarmısan” , “Allah qurtarıb” kimi ifadələrə də laqeydcəsinə susdu. Bu, elə bir vəziyyətdir ki, insan sağ qaldığına sevinə bilmir.
Mən ona qulaq asdıqca Məhəmməd gəlib durmuşdu gözümün qabağında. Adamın üzünü görmürdüm, ona görə danışanın Məhəmməd olduğunu xəyal edirdim. Lənət olsun! Bu bilirsiniz, necə bir hissdir?! Məhəmməd dəhlizdədir, mən ayağa durub otaqdan çıxsam, onu görəcəm, o da məni görəcək , gözlərimiz parıldayacaq, qucaqlaşacağıq. Amma çıxmırdım. Çünki gerçək olmadığını bilirdim, ancaq özümü aldatmağıma da heç nə mane olmurdu.
Məhəmmədi 2012-nin yayında tanımışdım. Bu, Nidanın xoşbəxt vaxtlarıydı. Tanışı Rəşad Həsənova bağ evini müvəqqəti vermişdi. Ev Hövsanda, dənizin 20-30 metrliyində yerləşirdi. Nidanın yay kampı bu evdə keçdi. Üçgünlük kampın birincü günü oyananda otaqların birində yata birini gördüm. Məhəmməddir dedilər. Gecələr oyaq qalır, ona görə də gec oyanacaq dedilər. Nizamidəki “Beşmərtəbə” marketində satıcı işləyirdi. Axşam 9-dan səhər 8-dək. Sonra dabanbasaraq qaçırdı bura, bir az yatırdı. Oyananda xüsusi tanışlığımız olmadı. Sadəcə, ümumi söhbətlərdə iştirak etdik. Əsas tanışlığımız Nidanın eyni işi ikimizə verməsi vaxtı oldu. İşi bilənlər bilir, bilməyənlər də yaxşı ki, bilmir. Qəflətən zəng edib dedilər ki, Ümid, Məhəmmədlə filan işi görəcəksən, əlaqə saxlayın. Nömrəsini göndərdilər və görüşdük. Rəsmi tanışlıqlar bizə görə deyil, ona görə də onunla on ilin tanışları kimi salamlaşıb başladıq layihə haqqında danışmağa. İş boyunca bir il ərzində həftədə 2-3 dəfə görüşdük. İşin detallarını açıqlaya bilmədiyimə görə senzura edirəm özümə, ancaq xatirələri yazmaqla yetinməliyəm. Mən ilk dəfə ondan eşitdim Bakuninin, Çomskinin adını, anarxistliyin nə olduğunu. Hətta bir dəfə divara anarxizmin işarəsini çəkib işin-gücün arasında dirəşmişdi ki, mənim şəklimi çək. Sonra ailələrimiz haqqında danışırdıq. Onun atası haqda danışdıqlarına səsli gülürdüm, mənim xatirələrim isə ancaq onun mənə “göt oğlu” deməsinə səbəb oldu. Para babası mən olurdum. Xəsislik etməyə çalışırdım. “Sən öl, pulum yoxdur, 5 manatla bir həftəni yola verməliyəm!” deyirdim. “Sikdir də, Ümid. Sən bir günü belə yola verə bilməzsən. Di get siqaret al.” Qırmızı vinston çəkirdik. Bir neçə dəfə bizi şəhərdə babat qovalamışdılar. Məndən sürətli qaçırdı. Arxaya qalırdım həmişə, canıma vicvicə düşürdü ki, tutacaqlar məni. Qışqırırdım ki, ay oğraş, məni də gözlə. Bu qədər siqaretə rəğmən bu, nə sürətdir? Mitinqdə də bu sürətlə qaçmışdı, mən isə ayağım sürüşüb yıxıldığıma görə yaxalanmışdım. Həmin gün ,deməli, Məhəmməd qaçır, qabaqda da başqa bir nidaçı, adı da Caviddir. Cavid Məhəmmədi tanımayıb, elə bilib mülki geyimlidir. Məhəmməd polisdən qaçır, Cavid Məhəmməddən. Polis heç birini tuta bilməmişdi. Deyirdi ki, sən də uşaq vaxtı atandan qaçsaydın, indi mənim kimi olardın. Kişi haqqında çox danışırdı. “Bir dəfə məni yenə vurdu. Dedi səni öldürəcəm. Gözlədim ki, hirsi soyusun, amma soyumurdu. Dedim ala bilirsən, nə var? Öldürmək elə olmur, belə olur və başladım başımı divara çırpmağa. Kişi gördü ki, yox, bu xiyar o xiyardan deyil. Məni hop götürüb atdı otağın o biri küncündəki divanın üstünə.” Bir dəfə də, 8-də oxuyanda qaçıb Bakıya gəlmişdi. Atası yenə vurmağa başlayıb, bu da kişinin üzünə deyib ki, sikim sənin ağzını, göt oğlu. Və dabanına tüpürüb birbaşa qaçıb avtovağzala. Üç gündən sonra tapmışdılar. Uşaq vaxtı ipəyatmaz biri olmuşdu. Heç indi də boyun əyən biri deyil. Deyirdi ki, bəy, mən şeyimin üstünə filankəsin adını da yaza bilərəm, heç kim məni qınaya bilməz. Gənclik belə olmalıdır. Mən universitetin bitməyini gözləyirəm, ondan sonra nələr edəcəyimi görəcəksən. Arzularından danışırdı. Gözləri elə parıldayırdı ki, adam fərəhlənirdi. 4-5 saat dayanmadan kilometrlərlə yol gedirdik, amma gəl ki, yorulmurduq. Və Krevetkanın köhnə vaxtlarıydı. Oturub-durduğumuz yer ora idi. Orda o vaxtlar bir qız işləyirdi. Döşlərinin yarısı çöldə idi. Həm də qəşəng idi. Məhəmməd deyirdi ki, onu sevirəm. Biz də onun yanında gözaltı süzürdük qızı.
Bir də dayanmadan Beşiktaşın, Fənərin, Qalatasaryın himnlərini oxuyurdu. Həm Beşiktaşın himnini oxuyurdu, həm də qalatasaraylıların Beşiktaşla məzələnmələri haqqındakı himni. O qədər oxumuşdu ki, mən də əzbərləmişdim. Ara-sıra Nidanın himnini yolboyu oxuya-oxuya gedirdik.
Onların həbsindən 2 ay qabaq idi. 12 yanvar aksiyası. Birdən kütlə başladı “şəhidlər ölməz, vətən bölünməz” şüarı deməyə. Hənanın yeri deyildi. Etiraz mitinqi dəstək mitinqinə çevrilmişdi. Məhəmməd qabağa qaçıb camaatın qarşısında dayandı. “Dayanın, dayanın! Sakit!” qışqırırdı dayanmadan. Yuxarı tullanırdı, əliylə camaatı sakitləşdirməyə çalışırdı. Gücü çatdığı qədər başqa şüar deyirdi. Alınmışdı da. Kütləni aldadılmaqdan qurtara bilmişdi.
Onu televizorda görəndə gözlərim dolmuşdu, nəfəsim təngləşmişdi. Qozuma da deyildi onun nə danışdığı. Ağlımda olan iki şeyiydi. Tutanda döyüblərmi. Bir də onun orda olmağı, həbsi. Kanallar ard-arda qəhbəlik edirdilər. Hamısına baxmışdım. O 3 dəqiqəlik videodan nəsə gözləyirdim, nəsə tapmağa çalışırdım. Məhəmmədin danışanda yubanmağı, başını gah aşağı salmağı, əlaqəsiz sözlər deməyi və kamera arxasındakı adama baxmağı. Bu şeyləri biz başa düşürdük, bilirdik. Ki, bu hərəkətlər bizə mesajdır. Və sonra ard-arda həbslər, məhkəmələr. Ümidlə gözləmək. Barı görə bilsəydik. İlk dəfə həbsdən zəng edəndə sevincdən gözlərim yaşarmışdı. "Ümiddir?” İlk sualı bu olmuşdu. Nömrə görünmür içəridən zəng edəndə. Səsini tanımıdım. O, bütün zənglərində pozitiv oldu. O, pozitiv olduqca məni ağlamaq tuturdu. Bu insanın yeri dörd divar arası deyil. Başa düşürəm, inqilabçı filan, amma hisslər, həyat qayda-qanun hərləmir. Onu dəmir barmaqlıqlar arxasına salmağa heç nə, heç bir ideologiya, heç kəs haqq qazandıra bilməz.  Bu həbslər inqilabi yolun şanlı səhifələri ola bilər, ancaq insanlığın qara ləkəsidir.
Atasını 10 mart günü tanıdım. Çox təvazökar, sadə bir insandır. Araz kafesində oturmuşduq. Mən, qardaşım, Məhəmmədin atası və qohumları. Araz dayı stolun üstündəki qəzetdə Məhəmmədin şəklinə baxdı və dedi ki, buna bax, cin kimi baxır adamın üzünə. Bir yerdə dura bilmirdi, tanınmaq istəyirdi. Bu da tanınmaq...
Səsi titrəyirdi, amma oğlunun yanında olacağını da bilirdik.
Məhəmmədin yanına yemək aparmaq üçün atasından etibarnamə alınmalıydı. Etibarnaməni Elmin Bədəlova verəcəkdi. Gediblər notariusa.Qız deyib ki, dayı, dovernusu nə qədər müddətlik verim? Elmin deyir, duruxduq. Nəsə deyə bilmədik? Nə deyə bilərdik? Kişinin ümidi varıydı, ona görə heç nə deyə bilmirdi. Bir az keçəndən sonra “Bir il yaz, qızım. Bir il... hələlik bir il. Bəlkə, heç bir il lazım olmadı...” dedi.

P.S. Məhmmədin Məmməd olduğunu bilirəm, amma siz məni Ümid tanıdığınız kimi, biz də onu Məhəmməd tanımışıq. 

13.05.2015

Yazarların əfəndisi - Remark

2012-ci ilin yayı idi.  Nəşriyyatlar Sabir bağında kitab yarmarkası keçirirdi. Remarkla tanışlığım da məhz həmin gün oldu. Qərb cəbhəsində yenilik yoxdur. Kitabı əlimə alanda Səlcuq Elçin xeyli təriflədi. Mən də çox tərəddüd etmədən alıb evə yollandım. Remark sevgimin cücərtiləri bu kitabın səhifələrini çevirməyə çətinlik çəkdiyim o günlərdə yaranmağa başladı. Birini sevirsən, sonra getdikcə sevgin artmağa başlayr. Çünki hələ tanımadığın yanları var. Bir müəmmadır. Tanıdıqca dolaşığa rast gəlirsən. İpləri açmağa çalışdıqca sevirsən. İpləri aça-aça sevirsən. Sonra hər şey rəngsizləşməyə başlayır. Çünki sən onu müəmma olduğuna görə sevmişdin, ancaq artıq müəmmalı heç nəyi qalmadı. Hətta bir vaxtlar gözünə həddən artıq maraqlı görünsə də, indi bilirsən ki, o da adiymiş, o da hamı kimiymiş. Remark isə başqa bir şey oldu. Dolaşıqlarını açmağım mümkün olmadı. Aça bildiklərimə uşaq kimi sevindim. Hər kəsin təsirləndiyi bir yazar olur. Yazarların isə üstündə ciddi şəkildə iz buraxan yazar mütləq olur. Hansı ki, onun kimi yazmağa cəhd edir, onun kimi düşünməyə çalışır və s. Yalan danışmaq, gopa basmaq fikrim yoxdur. “Qaçış”ı tam variantda işləməyə başlamağıma səbəb Remark oldu. Bu dəfə “Ölesiye yaşamak” əsəri. Bir adam necə bu qədər səmimi və heyrətamiz yaza bilər axı? Öz yazdıqlarıma baxdım, utandım, cırıb atdım hər şeyi. Və “Qaçış”ın ilk cümləsi (sonralar ikinci fəsil) yarandı: “Bundan sonra yazacaqlarım dürüstcə olmalıdır. Özümdən iyrənməmək üçün...”
Kimdir Remark? Yazar! Bu qədər? Onda sizin üçün Teoman da ,sadəcə, müğənnidir. Erich Maria Remarque. Əsl adı Erich Paul Remarkdır. 1898-ci il 22 iyununda Almaniyanın Onsanbrük şəhərində anadan olub.  İlk əsəri “Qərb cəbhəsində yenilik yoxdur”u yazana qədər hələ 18 yaşında Birinci Dünya Müharibəsinə yollanacaqdı və bir neçə dəfə yaralanacaqdı. Müharibəni gördü və elə hiss etdi ki, bu, onun bütün əsərlərində öz izini göstərdi.
“Onlar hələ də məqalələr yazır və nitqlər söyləyir, amma biz hərbi xəstəxanaları və ölüləri görürdük.” – yazırdı Remark. Müharibə nəydi, niyəydi? Əsərlərində ən çox buna cavab axtarmağa çalışıb. Hətta xeyli cavabsız sual var. Bizə ünvanlanan, vicdanlarımızın cavab verməli olduğu suallar. Məhz buna görə Remarkı faşist höküməti qətiyyən sevmirdi. O, birbaşa heç kimi təhqir etmirdi. Sadəcə, bircə cümlə işlədib Hitler haqqında. O da “Ölesiye yaşamak” əsərində insanların başlarını itirdiyinə və yeni, Hitler adlı birini sevdiklərinə dair cümlədir. O, sadəcə göstərirdi. Nəyin nə olduğunu o qədər aydın təsvir edirdi ki, insan susur, dəhşətə gəlir, bu qədər düşünən birinə heyran qalır. İlk əsərində belə bir səhnə var: Əsərin qəhrəmanı bataqlıqda gizlənir və ötüb keçmək istəyən düşmən əsgərini ölümcül yaralayır. Düşmən ölür və qəhrəman onun cibindən poçt kartı və düşmənin ailəsinin şəklini və onlara yazılmış məktubu tapır. Dialoqu isə olduğu kimi verirəm:
“ – Dostum, mən səni öldürmək istəmirdim. Bir də burda olmasaydın, mən bunu etməzdim. Əlbəttə ki, sən özünü yaxşı aparsaydın. Əvvəl sən mənim beynimdə yaşayan və mənə qərarımı diqtə edən mücərrəd anlayış, uydurma ideyalar olmusan, indi mən həmin uydurma ideyaları öldürdüm və görürəm ki, sən də mənim kimi insansan. Mən sənin əl qumbaran, silahın və süngün barədə düşündüm. İndi isə sənin üzünə baxıram və arvadını, həmçinin, ikimizin də malik olduğu ortaq şeylər haqqında düşünürəm. Bağışla məni, dostum. Biz həmişə bunu çox gec görürük. Axı bizə niyə əvvəldən demirlər ki, siz də bizim kimi yazıq insanlarsız, analarınız bizim analarımız kimi oğulları üçün eyni dərd çəkirlər, siz də bizim kimi ölümqabağı qorxursunuz, eyni ölüm və ağrılarımız var? Bağışla məni, dostum! Axı sən necə mənim düşmənim ola bilərsən? Əgər silahı və hərbi formanı çıxarıb atsaq, sən də Kat və Albert kimi qardaşım ola bilərdin.”
Və başqa bir fikir:
“Görürəm ki, millətləri bir-birinin üstünə qaldırırlar, insanlar da kor kimi iradəsinə tabe olaraq bir-birilərini öldürürlər. Onlar nə etdiklərini, hansı günaha sahib olduqlarını bilmirlər.”
Elə təkcə bu cümlələrdən faşistlərin onu niyə sevmədiklərini görmək olur. O, onlar üçün təhlükəli düşmən idi, çünki yazılarında vəziyyəti bütün çılpaqlığıyla göstərirdi. Məhz buna görə də ilk əsərindən iki il sonra, yəni 1931-də təzyiqlərə davam gətirməyib əvvəlcə İsveçrəyə və 8 il sonra isə Amerikaya köçdü. Ancaq Osnanbrük onun əsərlərində daima yaşadı. Orayla bağlı xatirələrini yazdığı “Ölesiye yaşamak” əsərində bu yeri gen-bol təsvir edib. Ümumiyyətlə, yazarlar haqqında yazanda həyatı və əsərləri ayrı-ayrı yazılır. Remark isə yaşadığını yazan biri olub. Ona görə də onu əsərlərindən ayrı yazmaq əclaflıq olardı. Mən isə indi Remarka qarşı əclaflıq etmək fikrindən çox uzağam. 1933-də əsərlərini yandıran nazilər 35-də onun bütün əsərlərinə qadağa qoydular və təsadüfi deyil ki, “Qərb cəbhəsində yenilik yoxdur” əsəri vaxtilə senzuralı olan kitablar siyahısındadır. Ürəkləri soyumadı, 1938-də alman vətəndaşlığından çıxardılar. Uzun illərdən sonra Remark vətənə qayıdanda artıq müharibə yoldaşları çoxdan ölmüşdü. Ümumiyyətlə, Remarkın ən məşhur əsəri “Qərb cəbhəsindən yenilik yoxdur” əsəridir. Yəni belə deyirlər. Remark özü də həmişə buna təəssüf edib. Çünki bir daha heç vaxt o cür məşhur əsər yarada bilməyəcəyini bilirdi. Mənim üçün isə elə deyil. İstər müharibədən bəhs edən ilk əsəri, istər müharibədən dərhal sonraya aid “Dönüş yolu”, istər Almaniyayla bağlı xatirələrini yazdığı “Ölesiye yaşamak”, istər yenə Almaniyayla bağlı xatirələri haqqında olan “Üç yoldaş” əsəri eyni dərəcədə mükəmməldir. Müharibədən sonra bir müddət müəllimlik edən Remarkın həyatının bu qismi “Dönüş yolu”nda geniş təsvir olunub. Bir müddət məşğul olduğu qəbir daşlarının hazıranmasıyla bağlı xatirələri isə “Ölesiye yaşamak” əsərində yazılıb. Test sürücülüylə bağlı yaşamı isə “Üç yoldaş” əsərində mövcuddur. Remark, remark... Axı əsərlərində müxtəlif adlı qəhrəmanlar səniydin. Onun qəhrəmanları kədərli deyil, ancaq gözləntiləri yoxdur. Çünki həyatda xoşbəxtliyin mövcud olmadığını bilirlər. Bəziləri əlinə düşən ömürlə nə edəcəyini bilmədiyi üçün yaşamağının sağlığına içir hər gün. Bəziləri unudulmuş mebelli otaqların arasında qalaraq yollarını gözləyən ümidsizliyi unutmaq, öz varlıqlarını xatırlamaq üçün içir.  O, hər şeyi görür, ağırlığını hiss edir və içir. Müharəbədən dönən cəbhə yoldaşlarının bir-bir öldüyünü unutmaq üçün içir. Çünki onlar artıq cəbhədə böyüyüblər, hər kəsdən daha yaxın olublar, eyni güllələrin vıyıltısını eşidiblər, eyni güllədən ölmək qorxusunu hiss ediblər. Ölən dostları da onlarlaydı. Hər partlayan mərmi onların tikələrini, paltarlarını məzardan çıxarıb səngərə atırdı. Artıq hamısı bir yerdədir, hamısı yenə əvvəlkitək bir səngərdədirlər. Müharibədən sonra isə kimisi əclaf çıxır, kimisi qəssab qızı almaqla infilyasiyanın hökm sürdüyü ölkədə özünü qurtarmağa çalışır. Qalanları isə ölür, intihar edir. Çünki artıq evə yaddırlar, öyrəşə bilmirlər. İnsanların saxtakarlığına göz yuma bilmirlər. Və bir-bir hamısı gedir. Remarkın qəhrəmanları ən başından ölümə, ayrılığa məhkumdur. Hətta bir neçə əsərində yazdığı kimi, ona uşaq deyirlər, hələ dünyanın qaydalarını başa düşməmiş biri deyirlər. O, dünyanın ikrahverici qaydalarını anlmaq istəmir. Onun öz düşüncəsi var, ancaq qaydaları yoxdur. Özünü axışa buraxıb yaşayır. Ölümləri o qədər adi qarşılayır ki, sən dəhşətə gəlirsən ki, ilahi, ölümü adiləşdirəcək qədər qəddar bir həyat yaşamaq mümkündürmü? Və bu sadə təsvirlər səni dəhşətə gətirir. Fikrim var ki, gələn bloq yazımda onun əsərlərindən qeydləri yazım. İndi haqqında kitablar yaza bilinəcək bu adamın əsərlərindən qısa məlumatlar verməyə çalışdım. İlk iki əsəri, yəni “Qərb cəbhəsində yenilik yoxdur” və “Dönüş yolu” müharibə və onun fəlakətlərindən bəhs edir. Qalan əsərlərdə də müharibənin izləri görünsə də, “Ölesiye yaşamak” xatirələr  və sevgi məsələləridir. “Üç yoldaş” da həmçinin . İki əsəri isə sona saxladım. Zəfər Tağı və Tanrının gözdesi yok. Qadınlardan danışır. Bilmirəm sizə nəyi necə deyim. O qadın kimdirsə, mən onun həqiqətən var olduğuna inanıram.  “Ölesiye yaşamak” və “Üç yoldaş”da o qadının bir xüsusiyyəti qələmə alınıbsa, “Zəfər tağı” və “Tanrının gözdesi yok” əsərində başqa bir xüsusiyyəti. Əsərlərdəki ad nə olur olsun, ancaq o qadın kimdirsə, eynidir. İtinin adını iki əsərində qeyd edən Remarkın təxəyyül məhsulu deyil o qadın da. Niyə özümə bu qədər əminəm? Çünki elə bir qadın tipinin var olduğunu bilirəm şəxsi təcrübəmdən. Və yaşamayan adam bu qədər üst-üstə dəqiqliklə yaza bilməzdi hər şeyi. Sizə qəribə gələ bilər, bəlkə də adi görünə bilər, ancaq mən o qadının kim olduğunu bilmək üçün yanıb-yaxılıram.
Bu yaxınlarda bir qız Remarkla nəfəs aldığını dedi mənə. Remarkı sevən, ancaq özünü buxovlayan, ailəsinin sözündən çıxmayan, ər istəyən, məsuliyyətli olan, anasının əxlaq qaydalarıyla oturub-duran biri. Və Remarkı sevirdi. Mənə Remarkı izah edirdi. Daha doğrusu, eləcə deyirdi ki, mən onu sevirəm, o ölməyib, mən hər gün onun əsərlərini oxuyuram, əsərdən hissələri oxuyuram filan. Bir film var. “Tanrının kitabı”. Son İncili qorumağa söz verən adam hər axşam onu oxuyur və yaşayışın olmadığı Şərqdən Qərbə doğru uzun bir yol alır. Kitabı qorumağa o qədər aludə olur ki, hər axşam onu oxuduqdan sonra çantasına qoyur, kitab üçün yaşayır, yol gedir və öldürür. Ancaq onun kitabı qorumağa başı o qədər qarışır ki, kitabın nələr buyurduğunu unudur. Yaxşılıq etməyi yaddan çıxarır. Filmdə o, bunu yadına salır, kitabı günahsız bir qızın yolunda düşmənlərə verir (Halbuki kitab ələ keçsə, ondan hakimiyyəti genişləndirmək üçün istifadə edəcəkdilər). Kitabı verir, ancaq heç nə itirmir, çünki artıq kitab onun beyninə həkk olunmuşdu. Həm də kitabın buyurduğunu edir. Həyat isə film deyil. Çətin ki, o qız anlaya ki, Remarkı hər gün oxumaqla bir pox da dəyişməyəcək onun həyatında. O, bundan sonra min dəfə də oxusa, qasığının tükünü namus məsələsi hesab edən tükəzban olaraq qalacaq.
Və işin mənə girən tərəfi də o idi ki, qız özünü Remarkın əsərindəki o qadına oxşadırdı. Deyirdi, onun əsərlərindəki qadınlarla (qadınlarla ha) oxşar xüsusiyyətlərim var, mən onlara oxşayıram.  Ona görə qızı xeyli cırnatdım. Ümid edirəm, buna görə Tanrı mənim günahımdan keçər.

Qayıdaq Remarka. Cəhənnəm olsun qız. Qız demişkən, Remarkın Almaniyada qalan bacısı Elfrid Şolz nazilərə qarşı propaqanda apardığına görə həbs olunub və qısa məhkəmədən sonra edam olunub. Və Remark özü düz 1958-ci ildə Çarli Çaplinin ilk arvadı olmuş Paulette Qoddard adlı aktirisayla evlənib. Düz 60 yaşında. Və aktrisa onun ölümündən sonra da heç kimə ərə getməyib. Son vaxtlarında ölümdən qorxan Remark 1970-ci ildə anevrizmadan aylarla əziyyət çəkərək öldü. Bizə qalan isə onun əsərləri oldu. Əgər bir gün siz də Remarkı sevsəniz, onun əsərlərini yavaş-yavaş oxuyun. Əsərlərini bir ömrə sığdırın. Çünki Remarksız həyat çox darıxdırıcı olacaq.

10.05.2015

Özünüdərkin ilk əsəri - Maks Demian

İnsanın özünü dərki mənim üçün ən vacib şeydir. Kim olduğumuzu, hardan gəlib hara getdiyimizi bilmədən etdiyimiz bütün şeylər, yaşadığımız bütün günlər bizə həqiqi zövq verməyəcək. Ətrafımızda bunun minlərlə, on minlərlə nümunəsini görə bilərik. Tarqovıda, McDonaldsda, toylarda, görüşlərdə, küçədə əl-ələ tutub gəzən cütlüklərdə. Hər şey qaydasındadır axı. Onlar hətta gülürlər. Ancaq elə bil ki, nəsə çatışmır. Onların gülüşündə, yemək yemələrində, əsəbiləşməklərində... Hər hərəkətdə, hər davranışda bir sünilik olduğunu hiss etmək üçün alim olmaq lazım deyil. İnanlar daha çox başqarına göstərmək üşün nəsə edirlər. Hətta qlamur və xoşbəxtlikdən uçan qızların da hərəkətlərində qeyri-müəyyənlik, kədər xirtədəyə qədərdir.  Biz daxili rahatlığı ancaq özünü dərkin sayəsində tapa bilərik. Qısa yazıram, çünki dediyim şeyləri bir çoxumuz müşahidə etmişik. Hətta özümüzdə də. Əgər siz etməmisinizsə, əksini düşünürsünüzsə, zəhmət olmasa, səhifəni bağlayın və facebookda eşələnməyinizə davam edin, biz də mənin, özün başa düşülməsi üçün yazılan əsərlərdən söz açaq. Mənin başa düşülməsi, insanın özünü anlaması haqqında bir xeyli əsər var. Yaxşı, ya da pis. Yazacağım mövzu bu deyil. Istəyirəm ki, bundan sonrakı bir neçə bloq yazımı oxuduğum bu tip əsərlərdən seçdiyim qeydlərə həsr edim. İlk yazar Herman Hesse, ilk əsər onun “Demian” əsəri olacaq.
Alman əsilli Herman Hesse 1877-ci il 2 iyulunda (mənimlə eyni gündə) Almaniyanın Vürttenberq əyalətinin Kalv şəhərində anadan olub. Ailəsi xristian misioner ailə olmaqla yanaşı, adət-ənənələrinə bağlı və intelektual olub.
Herman Hesse ilk şeirini 25 yaşında yazıb və sərbəst yazarlığa da bundan iki il sonra, 1902-ci ildə başlayıb. Nobel mükafatçsıdır və o, bu mükafatı 1946-cı ildə alıb. 
O, əsərlərində, adətən, hind fəlsəfəsindən qaynaqlanan yazarlardandır. İstər Yalquzaqda, istər Siddhartha, istərsə də Demian əsərində yazar qəhrəmanın daxili təlatümlərini göstərib, insanın özünüdərkinin yolunu yazıb. Hətta Siddharthada belə bir hissə var ki, qoca deyir: “Çayı dinlə! O, sənə hər şeyi deyəcək.” Çayın axışına qulaq asmaq elə insanın özünə qulaq asmasıdır, düşünməsidir. Ancaq heyf ki, get-gedə səmimiliyin, mənin dərk edilməsinin azaldığı dünyada Hessenin yazdıqları öz gücünü itirir, bir xəyal kimi uzaq görünür.
İnternetin olduğu dünyada siz özünüz də onun avtobioqrafiyasını oxuya bilərsiniz. Ona görə bunu qısa kəsib keçirik əsərə. Demian. Bu əsər Emil Sinklerin həyat hekayəsidir. Emil Sinkler isə Herman Hessenin təxəllüsüdür. Əsərdə tərbiyəli bir ailənin tabularla böyüyən uşağı təsvir olunub. O, mədəni dünyanın tələb etdiyi kimi böyüməkdədir. Ancaq onun bəxti gətirir ki, Maks Demianı tanıyır. Və Demian Emil Sinklerin həyatında elə iz buraxır ki, artıq o, aydınlanmağa başlayır və bu yolun əndazəsindən çıxmaq qeyri-mümkün olur.
İndi əsərdən seçdiyim qeydləri paylaşıram.
“Bura kimi danışdıqlarımda ən əhəmiyyətlisi və ən çox yaddaşımda ilişib qalanı həmin o an idi. Bu, atamın müqəddəs obrazında ilk çat, həm uşaqlıq həyatımın arxalandığı, həm də bir insanın özü ola bilməsi üçün dağıdılması lazım olan dirəyin ilk silkələnməsiydi.”

“Məsələn, indi, yəni artıq bir ilə yaxındır ki, digərlərini aşan qəribə bir şiddətli arzu canımı yandırır və o da qadağalı sayılır. Yunanlar və bir çox başqa xalqlarsa bu həvəsi allahlıq səviyyəsinə yüksəldərək onun şəninə təmtəraqlı bayramlar keçirirlər. Deməli, qadağa əbədi deyil və dəyişə bilər. Axı indinin özündə belə hər kəs keşişin hüzurunda olub və seçdiyi qadınla evlənibsə, onunla rahatca yata bilər. Başqa xalqlarda bu, hazırda başqa cürdür. Məhz bu səbəbdən də hər birimiz özü üçün nəyin qadağalı, nəyin icazəli olduğunu müəyyənləşdirməlidir. Ömründə qadağan olunmuş şeyləri belə etmədən əclafın yekəsi olmaq mümkündür. Və ya əksinə... Mahiyyətcə bu rahatlığa olan sevgidən irəli gəlir. Kim özü fikirləşməmək və özü özünə hakim olmamaq üçün rahat olanı seçirsə, fərq qoymadan bütün qadağalara tabe olur. Digərləri isə içlərində hansısa hökmlər hiss edir, onlar üçün hər bir əxlaqlı insanın gündəlik tətbiq etdiyi şeylər icazəlidir. Sonunda hər kəs özünə cavabdehdir.”
“  “İcazəli dünyanın” yalnız aysberqin görünən hissəsi olduğunu  və adətən, keşişlərlə müəllimlərin əl atdıqları ikinci, gizlədilən tərəfi öz içində ört-basdır etməyə çalışmısan. Amma alınmayacaq. Fikirləşməyə başlayan heç kəsdə bu alınmır. Biz həmişə şəxsiyyətimizin sərhədlərini həddən artıq daraldırıq. Biz yalnız fərdi, hansısa fərqli xüsusiyyətlərə malik olanları şəxsiyyətimizə aid edirik. Amma hər birimiz dünyada mövcud olan hər şeydən ibarətik.
- Bəs onda, - mən etiraz etdim, - fərdiyyətin qiyməti nədədir? Əgər hər şey bizdə hazır şəkildə varsa, niyə bəs hələ də nəyəsə can atırıq?
- Dayan! – Distorius həyəcanla dilləndi. – Fərq böyükdür, özündə dünyanı daşımaq və onu daşıdığını bilmək  tamamilə ayrı-ayrı anlamlardır. Dəli birisinin ağlından keçən fikir Platonu xatırlada bilər, ya da hansısa gernquter məktəbinin sakit şagirdi yaradıcılığa dalıb qnostiklər və ya zərdüştdə rast gəlinən dərin mifoloji mülahizələri çözə bilər. Amma o, bunun fərqinə belə varmır! Ancaq nə qədər ki, o, bunları dərk etmir, taxta parçası, və ya daşdan, ən yaxşı halda heyvandan heç nəylə fərqlənmir. Yalnız bu bilginin ilk qığılcımları parlayanda o, insana çevrilir. Sözsüz ki, küçədə rastlaşdığınız hər iki ayaqlını düz gəzə bildikləri və doqquz ay bətnlərində körpə yetişdirdiklərinə görə insan saymırsınız?! Axı onların çoxunun balıq və ya qoyun, soxulcan və ya kirpi, digərlərinin qarışqa və ya arı olduğunu görürsünüz! Bax, onlardan hər birinin insanlaşma ehtimalı var, yalnız bu imkanlar ondan xəbər tutulduğu, mən deyərdim, həmçinin hətta dərk edildiyi zaman açılır.”

“Ayılan adamın qarşısında yalnızca bircə vəzifə durmalıdır: özünü axtarmaq, içində tapdığını möhkəmlətmək, hara aparıb çıxaracağından asılı olmayaraq öz oluyla irəliləmək.”

“ – Birlik, - Demian sözünə davam elədi, - gözl şeydir. Amma indi gur şəkildə çiçəklənən heç də birlik deyil. O, yenidən doğur, ayrı-ayrı adamların bir-biri haqqında bildiklərindən meydana gəlir və dünya hansısa bir müddətə dəyişir. İndi birlik sürü psixologiyasına tay olub, insanlar bir-birindən qorxduqları üçün bir-birindən qaçırlar – varlılar varlılara, fəhlələr fəhlələrə, alimlər alimlərə! Bəs onlar niyə qorxurlar? Yalnız o kəs qorxur ki, özüylə dil tapa bilmir. Belələri heç vaxt özlərini qəbul edə bilmədikləri üçün qorxurlar. Bu birlik yalnız və yalnız özlərindən qorxanlardan ibarətdir... Çox uzağa getməyək, günlərini meyxanalarda çürüdən gəncliyə bax, ya da varlıların kef məclisinə! Başdan-ayağa ümidsizlik!.. Əzizim Sinkler, bunların heç birində ruhu şadlandıracaq bir şey yoxdur.Bir-birinin ətəyindən yapışan bu qorxaqlar əslində bir-birinə son dərəcə hirsli və etibarsızdır.”


“ – Sevgi istəməməlidir, - o söylədi, - və heç vaxt tələb etməməlidir, sevgi özündə inamda bulunmalıdır. Məhz bu zaman onu nəsə cəzb etmir, o özü cazibə qüvvəsinə malik olur.”

5.05.2015

Qatil mənəm!

                                     

Aytac Babayevanın qətli ölkəni olmasa da, müəyyən bir qrupu ciddi şəkildə təlatümə gətirib. Ancaq mən bu məsələdə susmağı üstün tuturam. Ən azından ona görə ki, hamı danışır. Əsas səbəb isə günahsız olanın daşı atmaq hüququna malik olmasıdır. Mən isə bu məsələdə Aytacın qatili qədər günahkaram. Bəlkə də, ondan daha çox. Çünki o, artıq həbsdədir. Mən və mənim kimi potensial qatillər isə azadlıqda. Biz hələ də təhlükə mənbəyi olaraq qalırıq.
 Sizə öz hekayəmi danışacağam. “Bir dostum belə deyirdi” , “eşitdiyim əhvalat” kimi yalanlardan istifadə edib insanların nifrətini öz üstümdən ötürmək kimi bir fikrim yoxdur. İnsanlar mənə nə qədər çox nifrət etsə, bu, mənim vicdanımı bir o qədər rahatladar. Həm də zorakılığı hekayəmi danışmaqla bütün incəliklərinə qədər təsvir etməyə çalışacağam.  Və bu məsələ, mənim etdiklərim, mənim şəxsiyyətim tənqidə və təhqirə açıq olacaq.
2011-ci ilin avqustu idi. On altı avqust. Bugünkü kimi yadımdadır. İki həftə qabaq uşaqlıq sevgilimin ərə veriləcəyi xəbərini eşitmişdim. Bir az əlləşib-vuruşdum ki, onunla əlaqə yaradım, evlilik fikrindən onu daşındırım. Əlimdəki şansları istifadə edirdim. Ancaq cəhdlərim uğursuz olmuşdu, əlaqə yaratmamağımız üçün qızın ailəsi bilərəkdən onu elə blokada etmişdilər ki, onun üzünü görmək belə imkansız hala gəlmişdi. Şanslar azalırdı, mən dalana dirənirdim. Elə bu vaxtlar qohumlar bizə Bakıdan qonaq gəldi. “Bibi” dediyim iki bacı. Biri iki qızıyla, o biri isə öz azyaşlı oğluyla. On altı avqustda.
Və yüngülvari salamlaşmadan, görüşdən sonra ağacların altındakı stolun ətrafında yığışdıq. Belə mənzərə yay vaxtı kənd evləri üçün adi bir şeydir. Mən də fikirləri qarışıq bir halda bu qonaq-qohum dairəsindən kənarda stulda əyləşib ora-bura baxırdım. Birdən gözüm hekayəmin qəhrəmanına sataşdı. Kənd yerlərində hava tüstüsüz olduğuna görə göy üzü tərtəmiz olur, ulduzlar göylərdə sayrışır, Ay bütün parlaqlığıyla bərq vurur. Həmin axşam Ay bütöv idi və Ayın parlaq işığı sol tərəfimizdəki lampanın sönük işığına qarışıb onun üzərinə düşürdü. İki qızdan böyük olan tayının. Onu hekayəm boyunca şərti olaraq, Nigar adlandıracağam. Çünki indi məndən çox uzaqdadır və ölkədəki dedi-qoduların insanın həyatını məhv etməsini nəzərə almalıyam. İstəmərəm ki, mənim ona çəkdirdiyim əziyyətlərdən sonra bir də bu haqq-hesab ortaya çıxsın və onu yenidən əzabların qucağına atsın. Bizim üç illik sevgimizdən onun ailəsindən yalnız bacısı xəbərdar olub.
Mən o vaxtlar Allaha kortəbii inanırdım, o vaxtlar namus mənim üçün hər şeydən üstünüydü, bakirəlik mövzusu da. Hətta qızın əli oğlan əlinə dəymişdisə, sevginin vacibliyindən söhbət gedə bilməzdi. Əli oğlan əlinə dəymiş qızı sevə bilməzdim. Tanışlarıma da demişdim ki, əgər əvvəlki sevgilimin əli oğlanın əlinə dəysə, mən əsla onu sevməyəcəyəm. Niyə belə edirdim? Bunu indi düşünürəm. Həqiqətən, mənim üçün bu əl məsələsi sevgidən daha vacibiydimi? Həqiqətən, qadının bakirəliyi mütləqiydimi? Bu sualları o vatlar özümə qətiyyən verməmişdim. Çünki inanırdım. Ənənələrə,mentalitetə. Sorğu-sual etmədən qəbul etmişdim. Stefan Svayq yazırdı ki, bəzi cəmiyyətlərdə qadağan olunan sevişmə, çılpaqıq köhnə yunanlarda ritual halına gəlmişdi, müqəddəsləşdirilmişdi, həyatın bir parçasına çevrilmişdi. Ona görə də biz nəyin qadağalı, nəyin icazəli olduğunu özümüz müəyyənləşdirməliyik. Kim ki, düşünmək əziyyətinə qatlaşmaq istəmir, onlar onlara təqdim olunan qaydaları, qadağaları və icazə verilən şeyləri gözüyumulu qəbul edir. Ancaq düşünən, sorğulayan insan özü üçün qadağa və icazə məsələlərini kütlə psixologiyasına uymadan müəyyənləşdirir, ayırd edir.  Mən indi o vaxtkı  məni və mənim kimi düşünənləri başa düşürəm. Kənardan baxanda halımız çox acınacaqlı və qorxunc görünür.  Biz yazıqlar qətiyyən düşünə bilmirdik, düşünmək istəmirdik, sorğulayacaq qədər dünyagörüşə və savada malik deyildik. Bakirəliyin vacib olmadığını deyən birinə lənətlər yağdırırdıq, söyürdük, ona “peysər” deyirdik. Çünki belə birisi əlimizə düşəndə fürsətdən yararlanıb özümüzü ifadə edirdik, təsdiq edirdik. Çaqqalların səs-səsə verib axşamçağı ulaşması kimi biz də həmin adamın üstünə ulamaqdan, onu təhqir etməkdən həzz alırdıq. Bizə görə hər şey elə bu cür də olmalıydı.
O isə Bakıdan gəlmişdi. “Bakılı adam” məsələsi rayon yerləri üçün xüsusi məna kəsb edir. Məsələn, Bakıdan olan bir qızın rayondan kənara çıxmamış oğlana ərə getməsi sensasiyadır. Çünki “bakılı qız”a əxlaq məsələsində güvənmək olmaz və oğlanın valideynləri bunu onun beyninə yaxşıca yerdirirlər. Mənim isə belə bir şey o an yadıma düşmədi. Bəlkə də, köhnə sevgilimin acısını unutmaq istədiyimə görə. Unutmaq istəyi o qədər güclü idi ki, mən hətta Nigarı köhnə sevgilimə bənzətdim. Bir az da ona görə anidən aşiq oldum ona. Aşiq olmaq da demək olmaz buna. Təsəlli üçün baxırdım. Həm də özümü isbat etmək üçün. Bakıdan gələn bir qızın xoşuna gəlmək üçün. Ancaq sövq-təbii hissi mənə ona saymazyana davranmağa vadar edirdi. Bilirdim ki, mənim kimiləri çoxdur. Bu dəqiqə rayondakı qohum oğlanların hamısının gözü bu “bakılı qız”dadır. Saymazyana davranmaq mənim şansımı artıra bilər. Heç olmazsa, saymazyanalığım Nigar qohumlardan kimisə sevsə, mənim məğlub olmuşluğumu gizlədər. Axı onsuz da o mənim vecimə deyildi. Ancaq birincisi alındı. Bu yaltaq qohumların arasında mən daha tez gözə çarpdım. Hamı ona yaxınlaşırdı, hamı onun gözünə girməyə çalışırdı. Biri siyasətdən danışmaqla, biri təbiət, biri oxuduğu universitet haqqındakı uzun-uzadı söhbətləriylə onun zəhləsini tökürdü. Mən isə ondan uzaq qaçırdım. Ümumiyyətlə, mənim bu qədər riyakarlığımın təbii alnmasının bir səbəbi “mən başqasını sevirəm” bəhanəsiyidisə, başqa bir səbəbi də o axşam Ay işığında onun parıldayan gözlərinə gizlicə, beynimin və qəlbimin lap dərinliklərində aşiq olmağımıydı. Tək səmimi şey də elə bu idi.
Qohumlar Nigara yaxınaşırdılar, danışırdılar, o isə səbrlə dinləyirdi. Ancaq qaçmağa çalışdığı süni təbəssümündən görünürdü. İmkan olan kimi aradan çıxırdı və mənə pənah gətirirdi. Mən isə onu uzun-uzadı sözlərimlə yormurdum. Bəzən həyətdəki qurumuş ağaclardan birini qırmağa gedəndə onu da dəvət edirdim, ağaclar filan haqqında danışırdım, ya da onun üçün müxtəlif meyvələr dərirdim. Sonra bir gün, onun Bakıya getməsinə az qalmış sevdiyimi dedim. Və artıq onun da mənə sevgisinin olduğunu bilirdim. Bizim etirafımız bir növ təsdiqiydi, ritualıydı həm də.
Nigar çox yumşaq və incə biri idi. Onunla sevgili olduğumuz müddətdə mən onu canavarı əhilləşdirməyə çalışan səbrli və ürəyiyumşaq təlimçiyə bənzədirdim. Mənim kimi bir vəhşini öz təbəssümləriylə, şirin danışığıyla, sevgi dolu sözləri ilə adam etməyə çalışırdı. İndi sakit səslə danışmağımı, bir yerə gedəndə maraqlı olması üşün eyni yoldan qayıtmamağı, sevişməyi, toxunuşları hiss etməyi, kitab oxumağı ondan öyrəndim. O, mənə “On bir dəqiqə” haqqında danışmışdı yayda. O əsər on səkkiz yaşlı qızı özünə məftun etmişdi və danışanda gözləri elə parıldayırdı ki, istər-istəməz məndə o əsərə qarşı maraq yaranmışdı. “Bİr gün bu kitab qabağına çıxsa, onu al,oxu, Orxan” demişdi.
Artıq mən də yay tətilini başa vurub Bakıya qayıdanda biz sevgili idik. Yay boyunca hər səhər mən telefonumda onun bir mesajını görürdüm. Günümün şən keçməsinə səbəb olan həyat dolu, nəşəli sözü həmişə olurdu. Mənə getdiyi yerlərdən danışmışdı, oxuduğu kitablardan, məktəbindən, tanışlarından. Və Anardan. Dostundan. Elə ilk dəfədə başa düşdüm ki, burda bir əmma var. Heç bir dost öz qız dostunun ona zəng etmədiyinə görə nömrəsini qırıb atmaz, sevgilisi olduğunu biləndə kədərrlənməz. Bu dörd ildə Anarla Nigar arasında olan şeyləri qısaca danışacağam.  İlk vaxtlar mənə Anarın gizli sevgisi o qədər də zərərli görünmədi. Ancaq getdikcə hər şey qarışırdı. Ngarın mənə küskün olduğu vaxtlarda Anar özünü göstərirdi, hər vəchlə Nigarın yanında olmağa çalışırdı və onu sevdiyi deyirdi. 2011-in noyabr ayında onların yenicə çəkilmiş bir fotosunu facebookda gördüm. Halbuki, Nigar mənə demişdi ki, artıq Anar onun həyatında yoxdur, bütün əlaqələri kəsib. Dörd ildə hadisələr elə qarışdı ki, onların hamısı bir-bir burda yazsam, çox uzun alınacaq. Ümumi nəticələr isə bunlarıydı: Anar Nigarı sevirdi. Nigar isə məni sevdiyini deyirdi, ancaq bütün qadağalara, yalvarışlarıma rəğmən hər dəfə onların əlaqəsinə dair şəkillər tapırdım. Hətta bütün şəkillərd yan-yanaşı dururdular.Bir dəfə onları Xəqani ticarət mərkəzi tərəfdə biryerdə gedən gördüm. Nigarın üzündəki rahatlıq və xoşbəxtlik  məni yıxdı. Sakitcə başımı aşağı salıb yoluma davam etdim. Sonra Nigarın bir neçə həftə davam edən sözləri, dediyi səbəblər, göz yaşları mənim onu bağışlmağım üşün bəhanə oldu. Ancaq get-gedə anlayırdım ki, Anar Nigar üçün nəsə başqa bir şeydir, məndən daha üstündür, daha vacibdir. O, məni itirmək bahasına olsa belə, onunla yenə gizli-gizli əlaqə yaradacaq. Ona görə bu dörd il əzrində onlarla, bəlkə yüzlərlə dəfə ondan Anara münasibətinin olub-olmadığını soruşmuşdum. Hətta bir neçə dəfə Nigarı özüm tərk etmişdim ki, bəlkə yoxluğum onu rahatladar, Anarla sevgili olar. Ancaq hər dəfə nəticə eyni olurdu. O, geri qayıdırdı. Ancaq anarla birlikdə qayıdırdı. Biz ən xoşbəxt anlarımızda belə mən Anarın düz yanımızda olduğunu bilirdim. O, boşluğuydu, kölgəydi, hara getsək də, bizi tərk etməyəckdi. Və mən onunla mübarizə aparmaqda aciz idim. Fiziki olaraq real olmadığına görə Nigarın gözündə ən yüksəkdə idi, arzu idi, səhvlər etmirdi. Mən isə səhv edirdim və bilirdim ki, hər səhvimdə Nigarın beynindən “Anar bunu etməzdi” düşüncəsi keçir. Bunları mənə yalnız ən sonlarda ayrıldığımızı sandığı üçün etiraf etmişdi. Ancaq kiçik ayrılıqdan sona yenə davam etmişdik. Mənim qəlbimdəki yaralarla. Bir neçə dəfə onların qrup şəklində rayonlara səyahət etdiyini öyrəndim. Və yenə şəkillərdə Anar və Nigar yanaşıydılar. Üzlərində də mənə məlum o məşhur təbəssüm. Aıxırncı dəfə isə Qəbələdəki şəkillərində bu vəziyyəti gördüm. Bu hadisə 2-3 ay qabaq olub. Onda yenə Nigar özünəməxsus uşaqca bəhanələrlə məni inandırmağa çalışırdı ki, o, Anarla dostdur və Anarla dağda yıxılmaqdan qorxduğuna görə danışmağa başlayıb. Məhz Anarla.  Şəkillərdə isə Anar özü gəlib durub yanında və Nigarın bundan qətiyyən xəbəri yoxdur. Beş şəkildə bundan qabaqkı yüzlərlə şəkildəki kimi yenə Nigar bundan xəbərsizdir. Həm də mənim bütün günü dırıldamağıma, tapşırığıma, onun vədlərinə rəğmən. İkimiz də yataqda uzanıb bunu danışırdıq. Onu sevirdim, ancaq hirsliydim, incimtək istəyirdim. Ona görə bütün hər şeyin düzünü deməyi tələb edə-edə onu şillələyirdim. Bu, döymək üçün deyildi, mənim hirsimi çıxmaq üçün idi. Bəlkə də hər şeyi danışsaydı, lap günahkar olsa belə, mən onun dizlərinə yıxılıb hönkür-hönkür ağlayacaqdım. O isə inadla susurdu. “Nə edəcəksən? Öldürəcəksən? Öldür, öldür!” deyirdi. Üzündə amansız ifadə və qürur varıydı və gözlərindəki inadkarlıq mənim qanımı beynimə vururdu. Sonra ayağa qalxıb getmək istədiyini dedi. Stefan Svayqin “Amok” povestini oxuyanlar o an mənim nə hala düşdüyümü anlaya bilərlər. Mən bir amokuydum. Onu daha şiddətlə vurmağa başladım, tutdum, yatağa itələdim. Qollarından yapışıb yataqdan tərpənməsinə imkan vermirdim. Artıq gözlərimdə sevginin hirsi, əzabı yoxuydu. Mənim tək bir məqsədim varıydı. O buradan getməməliydi. Bu qürurlu qadını buraxsam, qaytara bilməyəcəyimi bilirdim. O, bu evdən bu ifadəylə, məsələnin bu yerində çıxıb getsəydi, bir də geri qayıtmayacaqdı, bilirdim. Onu yenə vuranda üzümə dəyən şillədən gözlərim qaraldı. O, şillələri, yumruqları mənim üstümə dolu kimi yağdırırdı. Və onun bütün bu şillələrində, yumruqlarında bir təhqiredicilik varıydı. “Sən məni vurursan? Məni? Özünü nə zənn edirsən?” dedi hikkəylə. Sanki mənə yerimi göstərirdi. Vurduqca deyirdi, dedikcə daha da hikkəli vururdu. Mənim kənddən gəldiyim, onun isə şəhərli olduğu gerçəyini bir daha üzümə vururdu. Bu dəfə həm sözləriylə, həm şillələriylə. Əllərindən tutmağa çalışdıqca zəifliyimdən isifadə edib daha da çox vurmağa başladı. Və o an beynimdə ildırımla çaxdı. Onun başını əllərimlə tutub döşəyin üstünə çırpdım. Üzünü şillələməyə başladım. Əlləriylə üzünü tutanda əllərindən, başından, üzünün açıq yerlərindən – hardan gəldi vurmağa başladım. Və kəsik-kəsik nəfəs alırdım, qırıq-qırıq sözlər deyirdim, onu söyürdüm. Bir an beynimdən keçdi ki, onun başını əllərimlə tutub divara çırpım. Qoy, ölsün və mənim canım qurtarsın ondan. Onun xəyanətlərindən, yalanlarından, oyunlarından. Bu an əllərini üzündən çəkdi, gözlərində yaşlar varıydı. Göz yaşları sel kimi yanağından axırdı. Lənət olsun, indi də bunları yazdıqca ətim ürpəşir, özümə nifrət edirəm, özümdən qorxuram, ürəyimdə Nigara getdiyinə görə  təşəkkür edirəm. O, ağlayırdı, artıq bayaqkı hikkəsindən, qürurundan əsər-əlamət qalmamışdı, o artıq bir canavarı sevmiş bir qadınıydı və aciziydi. “Yalvarıram, Orxan, vurma. Vurma! Öldür, amma vurma. Sən mənə yumruq vurursan” dedi. Bütün bu müddətdə mənim şillə zənn etdiyim əslində yumruq imiş. Qarşımızda güclü kişi görəndə qaldırmağa qorxduğumuz yumruqlarımız qadınlar üşün qalxır. Biz kişiliyimizi onlara yumruqlarımızla göstəririk. Və Nigarın bu vəziyyətini görəndə anam yadıma düşdü. Atam da onu həmişə belə döyürdü. Otağa salırdı, qapını biz kömək edə bilməyək deyə arxadan bağlayırdı və biz içəridən  şillə səslərini, anamın yerdə sürünməsini, atamın söyüşlərini, anamın göz yaşları içində  boğula-boğula “Yalvarıram, Həmid, vurma. Ayaqlarına qurban olum, vurma!” dediyini eşidirdik. Yataqdan dik atıldım.  Gedib divarın dibində çöməltmə oturdum və əllərimi başımın arasına alaraq acı-acı ağlamağa başladım. Mən burda ağlayrdım, Nigar isə yataqda. Sonra ona yaxınlaşdım, onu bütün gücümlə qucaqladım və birlikdə ağladıq. “Burax, gedim, orxan” dedi. Qoymadım yenə. Dayanmadan ağlayırdım. Və sonrakı saatlarda bizim aramızdakı bu gərginlik sevgiyə, sevişməyə çevrildi, ancaq həmin günün axşamı Nigara vəziyyəti başa saldım və o gündən sonra bir daha Nigarla əlaqə yaratmadım, onun zənglərinə, meajlarına cavab vermədim. Çünki mən bir qatil olduğumu bilirdim, bu halın bir aha təkrarlana biləcəyini və mənim varlığımın ona fəlakətlər gətirəcəyini. Mən öz murdarlığımla onun həyatına son qoya bilərdim və dünya Nigarsız çox iyrənc, çox çirkin görünəcəkdi. Nigar, o qeyri-adi qız, təbəssümü can alan bu varlığın yaşaması, xoşbəxt olması üçün mən öz vəhşiliyimi, murdarlığımı götürüb bir kənara çəkildim. Və nə indi, nə də bundan sonra bir qadını sevmək, onun həyatına qarışmaq kimi bir fikrim var. Özümə belə şeyləri qəti qadağan etmişəm. Bizlərsiz dünya daha yaşanılacaq bir yer olar. Qoy, bizsiz qadınlar xoşbəxt olsunlar. Çünki bizim yetişdiyimiz mühit bizim dərinliklərimizə elə işləyib ki, o murdarlıqları atmaq ya çox çətindir, ya da mümkün deyil.


16.03.2015

Diqqət, əsər var! Və ya bu, bir reklamdır! (Mişel Obamaya açıq məktub)



                     
Salam, Mişel xanım, və ya xanım Obama. Əslində məncə, Mişel xanım bir az kobud çıxır. İrqçi olsaydım, sizə bu müraciət formasının yaraşdığını iddia edərdim, ancaq mən irqçi deyiləm və mənə görə bütün qadınlar çiçəkdir. Qısası, gəlin, biz sizə xanım Obama deyək. Belə... Bilirsinizmi, bu yaxınlarda bizim ölkəmizdə gənc şair və yazarlar cənab prezidentimizə açıq məktub ünvanladılar?! Ancaq gördüyünüz kimi mənim belə bir fikrim yoxdur. Madam ki, bu məktubları cənab prezident oxumayacaq, heç mənim məktubumu siz də oxumayacaqsız, onda nəyə gərək ümidlənmək, kömək gözləmək? Belə vəziyyətdə ən yaxşısı sizə yazmaqdır.
 Mən Azərbaycandanam, xanım Obama. Təəssüf ki, azərbaycan vətəndaşıyam. Buraları bizim qədər olmasa da, sizin həyat yoldaşınız cənab Obama da tanıyır. Bura sizin həyat yoldaşınızın, cənab Morninqstarın, cənab Cekutanının tez-tez narahat olduğu bir yerdir. Yəni ən azından onlar bizim ölkə haqqında danışanda belə deyirlər. Bəli, bəli, məhz belə deyirlər: "Biz Azərbaycanda insan haqqlarının vəziyyəti barədə narahatıq", və ya "Biz gənc jurnalistin öldürülməsindən narahatıq!", ya da "Biz sadəcə narahatıq, çünki vəziyyət yaxşı deyil. Ancaq ümid edirik..." Biz də ümid edirik, xanım Obama. Özümüz də bilmirik nəyə ümid edirik. Ümid edirik və gözləyirik. Sanki nəsə olacaq. Bu gün, sabah, ya da o biri gün... Məsələn, mən kitabımın çap olunacağına ümid edirəm. Dörd il qabaq bu kitabı yazmağa başlamışdım. Yazdım, pozdum, sonra yenə yazdım və cırdım. Hardasa, 15-20 dəfə bu prosesi təkrarladım. Axırda yenə yazdım, bunu da 15-20 dəfə korrektə, redaktə edəndən sonra axır ki, alababat bir şey ortaya çıxara bildim. Sizə yalan danışmaq kimi bir fikrim yoxdur, xanım Obama. Heç kimə deməyin, ancaq bəzən mənə elə gəlir ki, yazdıqlarım, sadəcə, zibil yığınıdır. Vallah ciddi deyirəm. Bir yazar öz kitabını təhqir edərmi? Məncə, yaxşı yazmayıbsa və bir az obyektivdirsə, edər. Amma işin başqa tərəfi də var ki, yazdıqlarım bəzən də xoşuma gəlir. Bəlkə də, kitabımı sevməməyim onu çox oxumağıma görədir, sevməyim isə eqoistkikdəndir.  Düzü, heç oxucunun fikrini də bilmirəm. Yəqin ki, mən alman olsaydım və kitabım buralara gəlib çatsaydı, mənim yazdıqlarımı çox bəyənərdilər, ancaq dedim axı, təəssüf ki, mən azərbaycanlıyam və mən nə yaradıramsa yaradım, insanlarımız həmişə tənqid etməyə nəsə tapacaqlar. Etsinlər, hətta mən onların yerində olsam, öz əsərimə dörd manat verib almazdım da. Amma mız qoymaq üçün etməsinlər bu işi. Yazan birini tənqid etmək çox asan şeydir. Bəyənmirəm, vəssəlam. Və öz fikrimi deyirəm. Bəlkə də, bəyənirəm, ancaq xoşuma gəlmədiyini deməyə də mənə heç nə mane olmur. Səbəblərin isə fərqi yoxdur. Faktlar qalır ortalıqda və ilk dəfə yazan biri üçün ən ağır zərəbələrdən biri olur. Xanım Obama, əgər nə vaxtsa mənim kitabım sizin əlinizə keçsə, onu sadəcə mənim xətrimə dəyməmək üçün tərifləməyin. Siz də zibil yığını olduğunu düşünürsünüzsə, mənə məhz belə də yaza bilərsiz: "Dear Umud Khazarovich, Sizin kitabınızı oxudum. Dürüst danışmağımı istəmişdiniz. Onda sizə düzünü deyim. Yazdıqlarınız sadəcə zibildir, kağız israfıdır. Dear Umud, hələ də yazırsınızsa, ümid edirsinizsə, özünüzü yormayın, sizdən yaxşı hərbçi də ola bilər, hətta iki ayağınızı bir başmağa dirəsəniz, adam da ola bilərsiniz, ancaq heç vaxt yazar ola bilməyəcəksiniz. Hələ də gec deyil, özünüzü yormayın, həyatınızı yaşayın... Hörmətlə Mişel Obama." Əgər əsərim yaxşı deyilsə, mənim layiq olduğum ən yaxşı cavab da məhz bu olar.
Xanım Obama, heç demədim axı kitabım niyə çap olunmur. Bilmirsiniz yəqin, bizim ölkədə, təqribən, bir ay qabaq manat devalvasiya etdi, sizin amerikan dolları bahalaşdı. Qısası, aləm dəydi bir-birinə. Mən də kitabıma axırıncı nöqtəni qoyub düzəlişləri etdim və sevinə-sevinə nəşriyyata üz tutdum. Ancaq dedilər sevinmə, kitab çapı artıq iki dəfə bahalaşıb. İndi 300 tiraj üçün 600 manat pul istədilər və mənim bu qədər pulum yoxdur. Kimdənsə yardım istəmək? Dostlarım imkanlı deyil, xanım Obama. Manat-dollar məsələsi hamını pis vəziyyətə salıb həm də, mən də buna görə pulun götünü-başını yığa bilmirəm. Oyyy, bağışlayın, deyəsən, etikadan kənar söz işlətdim. Eybi yox, düşünürəm ki, buna görə əriniz məni Quantanamoya göndərməz. Gəlin, sizə bir etiraf edim. Növbəti etirafımı... Mən kitabımın oxunmağını istəyirəm. Zibil olduğuna, və ya yaxşı bir şey olduğuna qoy oxuyandan sonra qərar versinlər. Tanınmamış biri olduğuma görə bəribaşdan məni başından etməklərini istəmirəm. Voyniçi, Selinceri, Kamyunu ilk dəfə oxuyanda necə yad biri kimi oxuyub sonra doğmalaşmışdılarsa, qoy mənim əsərimi də elə bu cür oxusunlar. Kitabın üzünə baxan kimi qərarlarını verməsinlər. "Əşşi bizimkilərdəndir..." deməsinlər. Bir bilsəniz, bu sözlərdə, bu sözləri deyərkən o üz ifadələrində nə qədər öldürücülük gizlənir.  Sənin taleyin onların əllərində olur bir növ. Onlar hər şeyə qadirdilər. Çingiz Abdullayevi dağın başına qoyan insanlardır. Mən əjdaha filan deyiləm, xırda-xırda addımlar atan biriyəm, amma onlar istəsə, mənim ayaqlarımı qırıb bir daha yeriməkdən məhrum da edə bilərlər. Səbəbsiz-filansız. Sadəcə azərbaycanlı olduğuma görə Bir az da utanıram, xanım Obama. Kimə ağız açım, bilmirəm, daha doğrusu, ağız açacaq adam da qalmayıb. Hərənin öz dərdi var. Ancaq bu gün kefim yaxşıdır. Bizim İsveçrədə yaşayan bir yazarımız var. Əli Əkbər. Buralarda tanınmış biridir. İndi nəsə yazsam, götəgirənlik kimi çıxacaq, yəni elə başa düşə bilərsiniz. Ona görə də Əli Əkbər haqqında öz fikrimi yazmayacağam. Ona bu yaxınlarda kitabımın elektron formasını göndərdim və mənə bu gün öz fikrini yazdı. Sizə olduğu kimi yazıram onun fikirlərini... "Salam. Kitab çap edilməyə dəyər. Redaktədən sonra. İlk addımdırsa, pis deyil. Maraqlı hekayə, dramaturgiya və dinamizm. Çağdaş nəsrin mənə görə üç şərti. Epidtolyar janrda yazmaq cəhdi gördüm. Morua və Sveyqi çox oxumaq lazımdır. Onlar bu janrda, esse janrında necə yazırlar. Monoloqlarda uzunçuluq etmək lazım deyil. Çox oxumaq lazımdır. Yazmağa da hekayələrdən başlamaq lazımdır. Roman forması sonranın işidir. Bu qədər deyə bilərəm."
Deyəcəksiniz ki, ay axmaq, bunun nəyinə sevinirsən? Yox, siz, yəqin ki, belə deməyəcəksiniz. Çünki yalnız bizimkilər ordakı tənqidləri görüb onları mənim gözümə soxa bilər. Açığını deyim, monoloqlardakı uzunçuluğum ona görədir ki, adamın daxili aləminin təlatümlü olmasını, özüylə nə qədər və hər dəqiqə mübarizə apardığını göstərə bilim. Axı bizim beynimizə bir fikir gəlirsə, bəzən aylarla onun haqqında düşünürük. İndi "Qaçış"dakı adam da bu bəlaya mübtəla olubsa, burda mənim günahım nədir axı? Hə, hə, xanım Obama, siz dahisiniz, çox düzgün zənn etmisiniz, mənim kitabımın adı "Qaçış"dır. Məhz bu cür, elə belə. Qaçış. Vəssəlam. Ölü dildə qaçış, evdən qaçış, sevgidən birnəfəsə qaçış filan yox, sadəcə qaçış. Dəbdəbəli adlarla oxucu tora salmaq fikrim yoxdur. Oxunmayacaqsa, cəhənnəmə kimi oxunmasın, ancaq ekzotik, ehtiraslı adlarla oxucuyla məzələnmək fikrindən uzağam.

Belə, xanım Obama. İndi izninizlə sizə kitabdan bir neçə abzası yazmaq istəyirəm. Ən yaxşıları olmayacaq, ən pisi də. Ən yaxşısını kitabı oxuyanda görərsiniz, ən pis isə heç də ağıllı iş deyil, sizi kitabdan soyuda bilər, ona görə də sizə ortabab hissələri yazıb göndərəcəm.
İlk öncə kitabdakı ilk abzası yazacağam sizə. Sonra da ordan-burdan bəyəndiyim yerləri.
" Daxilən əzab çəkən biri ölüm ayağındakı insan kimi gülür. Babam sağ ayağında başlayan və getdikcə bədəninin hər əzasına yayılan xərçəngdən ölməyinə bir neçə ay qalmış arzularından daha çox danışmağa başlamışdı. O arzular ki ayağa qalxıb sərbəst yeriyə bilmədən onları etmək mümkün deyildi. Maşınla gəzəcəkdik, yenə əvvəlki kimi məni kəndin kənarındakı çayda çimməyə aparacaqdı. Ayağındakı gips sarğısının onu aldatmaq üçün qoyulduğunu, xəstəliyinin adını deməsələr də, öləcəyini bilirdi. Amma xatirələrindən, arzularından danışanda gülürdü, gülməyə çalışırdı. Bir neçə ay sonra isə o öldü. Ondamən on iki yaşındaydım. Onun gülüşünü bir də çox illər sonra Aydında gördüm. O da eynən babam kimi gülürdü. Təsəlli gülüşü... İnsanlar özlərini, ya da başqalarını aldatmaq üçün, hər şeyin yaxşı olacağına inanmaq üçün bu cür gülürlər. Ancaq gəl ki, gözlərinin içində, sonsuz dərinliklərdə gizlənən kədər gülüşlərinə əzab qatır, onu cingiltili, təmiz olmağa qoymur, gülüşün boğaza qədər olan hissəsini içindəcə boğur. "

" Yadıma gəlir, ikinci sinifdə müəlliməmin markerlərini oğurlamışdım. Hər dəfə markerlər olan şkafa yaxınlaşıb onları iki-iki, üç-üç götürüb çantamda gizlədirdim. Xoşuma gəlirdi, götürürdüm, mənim üçün belə idi. Qardaşım bunun oğurluq olduğunu deyəndə də qəbul etməmişdim, özümə  haqq qazandırmaq üçün daha çox bəhanə tapmışdım, qardaşımla dalaşmaqla vəziyyətdən çıxmağa çalışmışdım. Bu, çirkinliyini ona göstərən güzgünü şahzadənin qırmasına bənzəyirdi. Ancaq gerçəklər elə bir gücdür ki, müqavimət göstərmək olmur, onun varlığıyla barışmalı olursan. Qaçmaqla olmur, gərək, gerçəkliklərlə dil tapasan. Mən hansı doğrudan qaçmağa çalışdımsa, yaxamı buraxmadı. Başa düşdüm ki, insan özünü tanımasa, gerçəklər kölgə kimi qarabaqara onu izləyəcək. İnsan özünü tanıdıqca sevir, dost. Hər kəsdən gizlətdiyin, özünə belə deyə bilmədiyin fikirlərini, hadisələri beynindən qovmağa çalışmaqla olmur, gərək özünə etiraf edəsən, bir tək o zaman daxili rahatlığı tapacaqsan. "

Bələdçi qadın məni yazmaqdan ayırdı, qapını açıb gözlərini mənə zillədi, başımı qaldırıb ona baxdım. Sarışındır, yəqin ki, saçlarına və qaşlarına rəng qoyub. Dolu bədəndir, döşləri köynəyini yırtıb çıxacaqmış kimi qabağa can atır, bədəninə dar olan köynəyinin düymələri tarım çəkilib, ayaqları balaca, bədənin ağırlığı altında əyilmiş kimidir.  Səsini yaxşı eşitdirmək üçün o süni sarışınlığıyla, köklüyüylə kupeyə daxil oldu, kupe onun ətriylə doldu, darısqallaşdı. Rolunu yaxşı bilən aktyor kimi  üzünün maraqlanan ifadəsiylə nəsə lazım olub-olmadığını soruşdu. Lazım deyildi, etinasız halda başımı aşağı salıb “yox” dedim. İstəmirdim, gözümdəki istəyi görüb daha bir kişinin onu arzulamasından daxili həzz alsın. O da baxışlarıyla "bu qurumsağa bir bax" deyib çıxdı. O, qapını örtən kimi işıqlar söndü. Mən də qaldım qaranlıqda, gözüm öyrəşənə kimi kor-koranə ətrafıma baxdım, sonra hər şey öz yerinə oturdu, gözlərim qaranlığa öyrəşdi. Ancaq artıq işıq yox idi. Qadın getmişdi, işığı da sanki özüylə aparmışdı. Hər zaman belə olmurmu, ey sevgili? Hər qadının gəlişi, bəlkə, həyatımızı daha işıqlı etmir, amma qadının gedişi bizi zülmət qaranlığa qərq edir. Gözlərimiz sonradan öyrəşir yoxluğuna, lakin qaranlıq olaraq qalır həyatımız."

"Günahı öz boynuma atdım. Belədə onun ümid yeri qalmayacaqdı. "Ayırlmaq istəyirsən?" - dedi və susdu. Səssiz hıçqırıqlarını eşidirdim. Lənət olsun, mən göz yaşlarına dayana bilmirəm, çünki onun ağlamağı vəziyyyəti daha da qəlizləşdirir, kor yoxuşa aparır, məni gərginləşdirir. Göz yaşlarının ürəyi yumşaltması sevgidə olur. İndi onun hıçqırtıları mənim üçün ən arzuolunmaz şeyiydi. Nə edəcəyimi bilmirdim. Üzünə telefonu bağlamaq istədim, onda da özünü öldürə bilərdi. Beynimdən bir-bir ehtimalların hamısını keçirirdim. Bəlkə öldürməz. Anası dəqiq biləcək, aləm bir-birinə qarışacaq. Əşşi, cəhənnəmə kimi, nə vaxtsa hamı hər şeyi biləcək, yoxsa yox? Hər şeyi? Bəlkə, bu hər şey olmasın, mən ondan ayrılmayım? Yenidən sevmək? Hə, yenidən sevmək, sevməyə nəsə tapmaq. Problem məndədir, məndə! Mən istəsəm, onu sevə bilərəm? Bəlkə, ona nifrət edirəm deyə seviləcək tərəflərini görmürəm? Yenidən tanıyım onu, onun haqqındakı düşüncələrimi bir kənara atım, yəqin, sevilməyə hələ onda nəsə qalıb. Lənət olsun! Olmasın! Bax, mən rahatam, Narınc gözəldir, məni çox sevir, mənim üçün hər fədakarlığı etməyə hazırdır. Bir kişi bundan artıq nə istəyə bilər ki? Hə, vəziyyəti düzəltmək olar. Amma gərək elə edim ki, Narınc düşünməsin ki, ağladığına görə mənim ona yazığım gəlir və  bu sözləri ona görə deyirəm."

" Bunu neçənci dəfə idi edirdim? Adların heç fərqi yoxdur. Şəbnəm, Nərgiz və ya Aygün... Hamısını beləcə gözləmişdim. Gəlmişdilər, sevişmişdik və getmişdilər. Bəlkə də, qala bilərdilər. Bir seks partnyoru kimi. Amma qalmadılar. Bir-birimizin yanında qalmaq üçün çox az səbəbimiz varıydı. Bəzi qadınlar bir yel kimi gəlib keçmişdi. Gəldiyi yeri bilinən, ancaq hara getdiyi bilinməyən. İlk sevişmələrini ilk sevgililəriylə etmişdilər. Sonra ayrılmışdılar. Buzun üstünə çıxmış kimi olmuşdular, ordan-ora sürüklənirdilər, bir kişinin qollarından başqasına atılırdılar, qərar tuta bilmirdilər. Mən onların zəncirindəki kişilərdən sadəcə biri idim. Bir gecəlik, bir həftəlik və ya bir neçə saatlıq... İndi də Nərgizin zəncirinin bir həlqəsi olmaq üçün gözləyirəm... Penisimin dili olsaydı, ondan başıma niyə bu oyunu açdığını soruşardım. Bu fikir ağlıma batdı. Görünmürdü, amma oyağıydı. Seks haqqında düşünməyi bir müddətlik kənara atıb, şalvarın altından da mənimlə dialoqa girə bilərdi.
- Nə?
- Nə var?
- Deyirəm, yenə sənin poxuna keçmişəm.
- Aydın bəy, siz mənim poxuma keçməmisiz, əksinə mən sizin zibilinizə düşmüşəm. Yenə məni kimliyi bilinməyən birinin içinə salacaqsınız. Mən də başımı məcburən yenə zibilliyə soxmalı olacam. Barı soruşdunmu, bəlkə, aybaşıdır?"


""Lifciyimi çıxar" - dedi. Bu da işdir? Guya mən bilmirəm onun lifciyini çıxarmalıyam? Amma bu lənətəgəlmiş şeyi özü çıxarsa olmazdı? Əllərimlə lifciyinin cəftələrini açmağa başladım. Gülmə mənə, sevgilim. Mən ona cəftə deyirəm. Cəftəni açmaq... Elə bil qapı-zad açırıq. Amma qarmaq da deyirlər, ilgək deyənlər də var. Adının fərqi yoxdur, qarmaq, cəftə, ya da ilgək. Əsas odur ki, bu zibilin mən üçüncüsünü aça bilmirəm. Heç vaxt alınmayıb. Görə də bilmirəm, hər dəfə sevişəndə bu mərhələdə ləngimə olur. "

" Bir gün mənə rast gəlsən, yəqin ki, susqun gözlərinlə mənə baxacaqsan və məni qınayacaqsan. "Əvvəlcə Narınc" - deyəcəksən, - "sonra da Şəms. Nə etməyə çalışırdın axı?" Onda mən susacağam. Amma içimdə bir ümid var ki, məni başa düşəcəksən. "Belə-belə işlər, Aydın bəy" - deyəcəksən. Ya da ,bəlkə, bir yazar olacağam, kitabımın təqdimatında üz-üzə gələcəyik. Əlində kitabım, avtoqraf almaq üçün mənə yaxınlaşacaqsan. Mən kitabı imzalayanda sən məni süzəcəksən, başımı qaldıranda baxışlarımız toqquşacaq, kitaba nə yazdığımdan isə xəbərsiz olacaqsan. Səni tanıdığımı hiss edəcəksən, kitabda yazdığım avtoqrafı oxuyanda isə onun sən olduğuna əmin olacaqsan. Əsərimi başa düşəcəksən, amma məzələnəcəksən. Zarafat xətrinə. Bir gün mübahisəmiz düşəcək, gözlərin dolmayacaq, ağlamayacağını bilirəm. Sənin göz yaşların yanaqlarına axmır. Yox, sən ağlamayacaqsan. Mənim yanımdan getmək istəməyəcəksən və ağlamayacaqsan. Səni yanımdan qovanda da getməyəcəksən, "özün sikdir get, qapı ordadır" deyəcəksən və məni öz evimdən qovacaqsan. Üç gün, ya beş, ya on.... Bir ay, ya da beş ay... Geriyə qayıtdığımda səni orda tapacağam. Buraxıb getdiyim yerdə. Səssiz qəbul edəcəksən məni, sual verməyəcəksən, sorğulamayacaqsan. Onda mən də suallarla sənin zəhləni tökməyəcəm. "Anarla hələ də danışırsan?" sualını verməyəcəm, gözümün içinə baxıb yalanlar demək məcburiyyətində olmayacaqsan, özünü özündən gizlətməyəcəksən. İnsan bəzən özü-özünü aldadır, sevgilim. Anar hər zaman varıydı. Məndən üç il qabaq da varıydı, məndən sonra da olacaq. Onların dediyi hər şeyi mən də bilirəm. Anarın sevdiyi insanı qoruma hissinin güclü olması, qulaq asması, hirslənməməsi, həmişə hər şeyi qəbul etməsi qadınların xəyal edəcəyi bir şeydir."

"Yuxuda ölmək istəmirəm, düzü. Heç öləcəyimi də gözləmirəm. Bəlkə də gənc olduğuma görə ölüm mənə bu qədər uzaq görünür, onun məni alıb apara biləcəyinə inanmıram. Heç vaxt ölümü hiss etməmişəm, sevgilim. Ölmək istədiyim vaxtlar olub, amma bu, mənə nəsə başqa cür təsir bağışlayıb. Canını qurtarmaq kimi, məsələn. Ölmək istəmək ölümün səni qəfil yaxalamasından fərqlənir. Birində ölüm yüngüllük vəd edir, digərində isə qorxu. Bir filmdə görmüşdüm, qadın xərçəng olur və əri dayanmadan təcrübələr apararaq xərçəngin müalicəsini tapmağa çalışır. Bütün gününü laborotoriyada keçirir, meymunun üstündə müşahidələr aparır, hətta gecələri də evə gəlmir. O, xərçəngin müalicəsini tapdığı anda isə qadın evdə tək-tənha ölümlə boğuşur və ölür. Deyilməmiş sözlər, yaşanmamış günlər və ömür boyu sürəcək peşmanlıqlar qalır kişiyə. Bəzən nəyinsə qarşısını almaq mümkünsüzdür, sadəcə əlindəki günləri dəyərləndirməlisən. "Nə fərqi var, onsuz da öləcəksən?" demə, sevgilim. Bunu deməyəcəyini də bilirəm, çünki sən məni başa düşürsən."

P.S. Mənə maddi yardım etsəniz, sizə Minnətdar olaram, xanım Obama. Xərc də sizin, gəlir də sizin. Özü də tamamilə. Gecəniz xeyrə.



21.12.2014

Xoşbəxtliyin facebook tərəfi


Sosial şəbəkələr, onlardan istifadə qaydaları, status yazmağın şərtləri haqqında Adnan Hacızadənin qeydinin oxunması vacibdir və mütləqdir. On görə də onu yazıya birbaşa əlavə edirəm :

        “Facebook Mədəniyyəti (Rant)

 

Bu facebook ki, var aa? Evdə bişməyib, qonşudan gəlməyib,dünyanın digər ölkələri kimi bizim ölkəmizə də daxil olan (hələ də) yeni fenomenlərdən biridir. Facebook, azad sözün və azad fikrin məkanıdır. Amma unutmaq lazım deyil ki, facebook həm də, bir ictimai məkandır. Hamı istədiyini yazır, və yazılanların çoxu mənasız yersiz, bəşəriyyətə xeyir gətirməyən (Ruslan Asad – 2012) statuslar olur. Azad Fikir Universitetinin mühazirələrinin birində aparıcı Əli Novruzov demişdi ki, əlinizi qaldırıb sual verəndən əvvəl bir düşünün ki, bu sualı dünyaya gətirməklə müsbətə doğru bir dəyişikliyə imza atmış olursunuzmu? Məncə eyni fikri statuslara da aid eləmək olar. Milyonlarca mənasız statuslar yazılır, vaxt sərf olunur, internet trafiki sərf olunur,insan gözü zəifləyir, zir-zibilin içində müsbət, maraqlı, informatik, gülməli yazıları tapmaqda çətinlik çəkirsən.

Dəyə bilərsiz ki, xoşuna gəlmirsə ‘’anfollov’’ elə,‘’blok’’-a sal, dostluqdan sil. Amma niyə? Niyə mən özümü insanlardan, bəşəriyyətdən təcrid eləməliyəm? Mənim üçün həqiqətən də maraqlıdır ki, facebook-dakı‘’dostlarım’’ bu və ya digər mövzuda nə düşünürlər.

Facebookun özünün qanunları var, pornoqrafiyanın yayılmaması; dini, irqi, cinsi zəmində ayrıseçkiliyin olmaması və s.  Amma bu bəs eləmir. Ona görə də biz bir şey düşünməliyik ki, hammımızın facebook təcrübəsini asanlaşdıraq, yaxşılarşdıraq.Bu mövzunu ictimai müzakirəyə çıxartmaq istəyərdim.

Mənim fikrim budur ki, biz, özümüz, tövsiyyəvi xarakter daşıyan facebook kodeksiniyaratmalıyıq ki, bu sənəd də facebook istifadəçilərinə bir yol göstərsin. Müzakirəyə çıxarılacaq mövzuları təklif edirəm:

1.    CAPS LOCK-la yazmayın! Oxumaq çətindir, adama eləgəlir ki, bağırırsız.
2.    Qeyri-normativ leksikon. Bu məsələ sual altındadır, dairəmdə olan insanların müxtəlif fikirləri var bu barədə amma söyüşə qədər alçalmaq heç kimə baş ucalığı gətirməz.
3.    Yağış və ya digər hava statusları. Çoxumuz eyni şəhərdə yaşayırıq, pəncərə var görürük. Ehtiyac yoxdur sadəcə.
4.    Geniş kütləyə o qədər də maraqlı olmayacaq məlumatlar:Yağışda islandım, işə bu gün gec gəldim, işə bu gün hamıdan tez gəldim qapıbağlıdır, səfərə getmək üçün şey-şüyümü yığıram, Darağımı tapa bilmirəm!,
5.    Ürəyiniz nəsə istəyəndə: Ürəyim xəngəl istədi, bir dənə siqaret olsaydı çəkərdim, indi yaxşı dönərin yeri var və s.
6.    Cəmiyyətə heç bir aidiyyatı olmayan sizin işiniz barəsində məlumatlar: Bu gün rəisim filan şey dedi, mən hər şeyi vaxtında çatdırdım, 2 report qalıb, bu rüb uğurlu oldu və s.
7.    ‘’2 saatdır tıxacdayam’’ status bizə heç nə vermir. Sizə yazığımız gəlməyəcək, helikopterlə gəlib size tıxacdan çıxarmayacayıq. Heç olmazsa yazın ki, filan yerdə güclü tıxac var başqa yoldan istifadə edin. Başqa yol yoxdursa ümmumiyətlə mənası yoxdur.
8.    Məkan statusları. Evdə! İşdə! Bakı! Barselona!Bu nə deməkdir? Bir yazın ki, əziz dostlar 3 günlük səfərdə Tiflisdə olacam kim görüşmək isyətirsə xəbər versin. Yoxsa məkanın adını yazıb nida işarəsi qoymaqla nə demək istəyirsiz? Əgər çatdığınız məkan hansısa nailiyyəti bildirirsə: Maçu-Piçu! Bazar-Düzü! Camalunqma! Şuşa! Onda başa düşmək olar. Amma avtobusla Sumqayıta çatıb ‘’Sumqayıt!’’ yazmağın heç bir mənası yoxdur.
9.    İdman nailiyyətləri. Bu gün 2 saat qaçdım, bugün 1 saat məşq elədim, 3km üzdüm, 100-dənə jim elədim və divara 2 dəfə kəllə vurdum. Əcəb elədin! Bizə nə? Biz niyə bilməliyik bunu?
10. Filankəslə,filankəslə, filankəslə filan yerdə oturub çay içirik. Sizə Nuş olsun! Amma nyus-fidin günahı nə?
11. Müəyyən bir insana ünvanlanmış statuslar. ‘’Filankəs işdən çıxandan sonra qapını örtmür’’,‘’Tofiq! Bir pivə al gəl torqovuya’’, ‘’Mən səni hamıdan çox sevdim, sən qədrimi bilmədin’’, ‘’Hamıya demək istəyirəm ki, mən filankəsi çox sevirəm’’ – bunu onun özünə yazın.
12. Mənası olmayan və mövcud olmyan #həştəqlər-dən istifadə.
13. Şəhərdə kim var? (əslində bunun mənası var… nevermind)
14. Yaxşı bilmədiyin xarici dildə status yazmaq. Niyə?
15. Yalnız özünüzə məlum olan hadisələri gözləmək: 4 ay qaldı, 4 gün qaldı, 3 saat qaldı…soruşanda Nəyə? deyirlər ‘’demək istəmirəm’’. Bəs onda niyə yazırsan?
16. Hərbi xidmətdə olan əsgərlərin status paylaşması, şəkil paylaşması. ‘'212 gün qaldı’’ kimi şeylər yazması. Dostlar, əsgərlikdə olanda facebook və internetdən istifadə etməyin bu cinayətdir və nəticələri çox pis ola bilər.
17. ‘’Bu yaxınlarda profilimə əl gəzdirəcəm’’, ‘’78 nəfəri sildim’’… sildin də, düz elədin.‘’bu bığlı daydaylar, maykalı qaqaşlar mənə niyə dostluq göndərir axı?’’. Bildik ki, populyarsan yaxşı bildik.
18. Google-da tapa biləcəyiniz məlumatları camaatdan soruşub onları yormayın. ''Filan ölkənin əhalisi nə qədərdi, kim bilir?''. (Araz Bayramov təklif elədi)
19. Futbol oyunları zamanı oyundan 2 saatdan əvvəl ''Biz sizi cıracayıq!!'', ''Mənim komandam zordu''... oyun vaxtı ''Gərək trener Filankəsi buraxardı meydana'' və ya ''Qooooooooooool!!'' haykırtıları niyə lazımdı? Kim istəyir futbola baxır... futbolun canlı komentatorluğu lazım deyil facebookda. Ya da hesabın yazılması, ya da ''Hesab nədi kim bilir?'' girin www.livescore.com-a orda var hamısı (Vüqar Salamlı təklif etdi) 
20. Şəxsi yazışmaları ictimai müzakirəyə çıxarmaq tərbiyəsizlikdir. ''Bir baxın görün Filankəs nə yazır mənə...''

Başqa lazımsız statuslar da var. Onu artıq bu postu oxuyanlar yazsın… amma hər halda status yazandan əvvəl bir düşünün:
-      bu status gülməlidir?
-      Bu status məndən başqa kimə maraqlı olmalıdır?
-      İnsanlar bu statusu oxuyub yeni bir şey əldə edəcəklər ya yox? “


Bu qeyd 2013-cü ildə yazılıb, ancaq çox az adam ondan nəticə çıxarıb. Şəxsi həyatın sosial şəbəkədə paylaşılmağından başlayaq. Bir para dostlarımız demək olar ki, atdıqları hər addımı yazırlar. Sevgilisiylədir və xoşbəxtdir, anası dadlı yemək bişirib, yenə xoşbəxtdir. Xaricdədir, xoşbəxtdir və üstəlik Azərbaycanda olanlara yazığı gəlir, “axx siz bədbəxt azərbaycanlılar” fikrini hər statusda vurğulayır. Darıxır, depressiyadadır, tualetdədir, sevgilisindən ayrılıb, özünü öldürmək istəyir, yemək yeyir, dırnağına lak qoyur,  onun sevgisi çox, lap çox böyükdür, ancaq biz bunu qanmırıq. Kimsə sevgilisinə sataşıb, tapsa bıçaqlayıb öldürəcək. Ərli qadınlar daha dəhşətdir, burda artıq dövriyyəyə əriylə yatmağından, harda nə yeməyindən, ərinə deyəcəyi sözləri, və hətta qarnındakı uşağın cinsindən də yazır, ərinin yataq otağında yatdığı halda fotolarını çəkib paylaşır.
Bütün bunlar hamısı konkret statuslarda gördüyüm şeylərdir. Məsələn, qızlardan biri yazmışdı ki, siz necə yatıb necə durursunuz bilmirəm, ancaq mən ərim olmasa, gecələri soyuqdan donaram. Həmin qız bir müddət sonra isə qarnındakı uşağın oğlan olmasından yazdı. Bir oğlan isə sevdiyi qadınla sevişməyindən yazmışdı.
 Və ya bir dostumuz var, gedib Amerikaya. Bütün günü xoşbəxt olmasından yazır, hətta o qədər xoşbəxtdir ki, bu tip statusları, commentləri hər dəfə yazmağa, üstəlik bizə yazığı gəlməyə də vaxt tapır. Bizə maraqlı  Amerikanın şəkilləri ola bilər ancaq. Onun özünün evdə, pubda çəkdiyi şəkilləri, hələ üstəlik başlıq kimi Amerikadakı xoşbəxt olmasından, oranın cənnət olmasından, bizə yazığı gəlməsindən yazması isə yorucudur. Biz onun xoşbəxt olduğunu görməkdən, oxumaqdan yorulduq, o bunları bizə deməkdən usanmadı.
Depressiyadasınız, sevgilinizdən ayrılmısınız? Təəssüf edirəm, ancaq biz bu məsələdə sizə heç bir köməklik göstərə bilməyəcəyik. Sevgilinizlə aranızı siz özünüz düzəltməlisiniz, sizin düzəldə bilmədiyiniz şeyləri biz qətiyyən düzəldə bilmərik.

Ümumiyyətlə, yazmağa nəsə tapmırsınızsa, yazmayın, yazmağa məcbur deyilsiniz, sizin belə bir məsuliyyətiniz yoxdur, rahat olun. Unutmayın ki, siz beynəlxalq insan deyilsiniz, sizin nə yediyiniz, halınız, kimlə, neçədə və harda olmağınız 3-5 nəfərdən başqa heç kimə qətiyyən maraqlı deyil, əksinə bu tip statusların ard-arda düzülməsi adamı əsəbiləşdirir. Köhnə profilimdə həddən artıq adam var, ona hər dəfə girəndə millətin o qədər bu tip yazılarını görürəm ki, düşürəm auraya, birtəhər oluram. Niyə yazırlar, və ya niyə yazırsız? Xoşbəxt deyilsiniz, imitasiya edirsiniz, sizin xoşbəxtliyiniz bu barədə facebookda yazıldığı andan tükənmişdir. Çünki xoşbəxt, ümumiyyətlə həyatın ləzzətini duya bilən adamlar sosial şəbəkədə belə şeylər barədə yazmırlar, yazmağa söz tapmırlar. Hər insanın həyatdan həzzalma formulu başqadır, ona görə də onlar özlərini ağıılı göstərib, nəsə yazmağa cəhd etmirlər. Ərinirlər, belə şeylər onlara maraqlı deyil. İnsan yalnız imitasiya üçün belə yazır. Xoşbəxt olduğunuz anları yadınıza salın. Heç onda facebooka ayırmağa vaxt tapmırdınız, yüngülvarı göz atmaqla yetinirdiniz. Ancaq indi hər gün saatlarla fb-dəsiniz, xoşbəxtlikdən çərənləyirsiniz, şəxsi həyatınız haqda hər şeyi yazırsınız.
Sevgilisi (əri) var, normalda xoşbəxt olmalıdır, ancaq xoşbəxt deyil, şüuraltısı bunu bilir, o isə sevgilisiylə (əriylə) xoşbəxt olduğuna özünü inandırmaq istəyir. Bunun üçün də facebookdan istifadə edir, davamlı xoşbəxtlikdən, sevgilisindən (ərindən, uşaqlarından, onlara nə bişirməsindən, onların davranışlarından) yazır, həyatlarının maraqlı olmasına işarə vurur. Onlar düşünür ki, həyatları həddən artıq maraqlıdır və bunu dostlarına göstərməklə hər kəsi xoşbəxt olduğuna inandırmaq istəyir, çünki dostları inansa, o da inanacaq, və bu yalanla bir az daha idarə edə biləcək. Başını qatır bir növ, məişət sıxıcılığını, həyatındakı boşluğu belə şeylərlə rəngləndirmək və doldurmaq istəyir. Həmçinin Amerikada (xaricdə) olanlar da bu tiplərə daxildir. Axı Amerika xəyallar ölkəsidir, təyyarədən düşən kimi xoşbəxt olmalıydı və ömür boyu da xoşbəxtlikdən göylərə uçmalıydı. Ancaq onun içində bir sıxıntı var, ləzzət almağı bacarmır və ya nəsə çatışmır. O isə bunu yaza bilməz, çünki axına qarşı çıxa bilməz, düşmənlərini sevindirə bilməz. Nə etməlidir? Davamlı xoşbəxtlikdən, həyatının necə maraqlı keçməsindən yazmalıdır, bizləri qısqandırmalıdır. Biz qısqanmalıyıq ki, o xoşbəxt olduğuna daha çox inansın.
Depressiyada olduğunu yazan adam heç vaxt depressiyada deyil, artisltik edir, sadəcə eqosu acdır və eqosunun oxşanmağına o qədər ehtiyacı var ki, bunun üçün depressiayaya düşür və status yazır. Axx sizi sroku keçmiş ərgənlər (c)
Etməyin, eləməyin, real həyatı facebookda paylaşmaqdan qaçının, çünki nə qədər çox paylaşırsansa, o qədər çox cılızlaşırsan, əlindəki şeylər bir o qədər dəyərsizləşir, sən artıq sevgilinlə facebookda yazmaq, şəkil paylaşmaq üçün görüşürsən, facebook üçün yeyirsən, kədərlənirsən, gülürsən, xaricə gedirsən. İnsan xislətidir, eqodur. Eqonuzu atın bir qırağa, onlar bizə həyatdan zövq almağa imkan verməyib, verməyəcək də. Kədərinizin səbəbini özlüyünüzdə aydınlaşdırın, aradan qaldırın. Sizə sevinc gətirən şeylərdən bərk-bərk yapışın, siyahını genişləndirin. Və facebooksuz xoşbəxt olun, ən sevincli anlarınızı facebooka yazmaqla ucuzlaşdırmayın.

10.08.2014

Qoşun təcrübəsi - 2-ci hissə (hərbi qullquçuya münasibət)

sizə zəfər gətirəcəyik
bizə məktub yazın heç olmasa 
sətirlərdən ürəyiniz boy versin 
səbirlə dinləyin şikəst qayıdan 
əsgər yoldaşlarımızın gecə sayıqlamalarını 
üz çevirib getməyin uşaqlarımız dilənəndə 
su verin 
çörək verin! 
atalarımıza siqaret 
analarımıza ürək dirək verin… 

sizə zəfər gətirəcəyik 
bizə barıt qoxusu dadmayan 
səhər saxlayın 
bir az günəş 
bir az dəniz… 
bir az da soyuq xırdalan pivəsi 
şəxsən mənim üçün 

və sevməyin ay əclaflar 
bizi gözləyən qadınları

Axtar